مقالات

آشنایی با رنگرزی سنتی

آشنایی با رنگرزی سنتی

آشنایی با رنگرزی سنتی برای افرادی که می‌خواهند دست به خرید صنایع دستی همچون فرش، گلیم، گبه و… بزنند بسیار مهم است؛ زیرا این صنایع دستی با نخ های پشمی که به طور معمول به روش رنگرزی سنتی رنگ آمیزی شده‌اند، بافته می‌شوند و این مسئله بر اصالت و ارزش آنها می‌افزاید.
رنگرزی سنتی یکی از روش‌های رنگ‌آمیزی الیاف، پارچه، کاغذ و چوب است که از دیرباز در تولید این مواد از آن استفاده می‌شده است. رنگرزی سنتی با دادن رنگ به این مواد، نقش مهمی در زیباتر کردن آنها دارد و باعث می‌شود که انواع قالی‌ها، گلیم‌ها، پارچه‌ها و…  در رنگ‌های بسیار زیبا و شاد به تولید برسند. اگر در مورد رنگرزی سنتی هرگونه سؤالی دارید در مقاله امروز یعنی آشنایی با رنگرزی سنتی با نکات بسیار مهم و جدیدی آشنا می‌شوید.

رنگرزی سنتی چیست؟

رنگرزی سنتی به رنگ کردن الیاف و مواد طبیعی در حمام رنگ با استفاده از رنگ‌زاها و مواد کمکی گفته می‌شود. رنگرزی سنتی به دو نوع حمام سرد و گرم تقسیم می‌شود که از حمام  گرم برای رنگ کردن الیاف و پارچه و از حمام سرد برای رنگ‌زنی انواع کاغذ و چوب استفاده می‌کنند.
با استفاده از رنگرزی سنتی می‌توان انواع مواد زیر را رنگ کرد:

  • الیاف طبیعی مانند الیاف گیاهی همچون کتان، پنبه، چوب و کنف
  • الیاف جانوری همچون پشم و ابریشم
  • انواع کاغذ
  • چرم
  • پوست و استخوان
  • رشته‌های نخ

ابزار مورد نیاز برای رنگرزی سنتی

برای اینکه بتوان با استفاده از رنگرزی سنتی به رنگ کردن مواد مختلف پرداخت باید ابتدا ابزار مورد نیاز این کار را فراهم کرد. این ابزار عبارتند از:

  • ظرف یا پاتیل: ظرف یا پاتیل در واقع وسیله ای است که عملیات رنگرزی و دندانه کردن در آن انجام می‌شود. ظرف یا پاتیل باید مقاوم در برابر حرارت و ضدزنگ باشد. به طور معمول این ظروف از مس یا استیل تولید می‌شوند.
  • ترازو: استفاده از ترازو برای وزن کردن مواد رنگ‌زا و کلاف لازم است.
  • دماسنج: از دماسنج برای اندازه گرفتن دمای حمام رنگی استفاده می‌شود.
  • ظرف‌های شیشه‌ای: این ظروف مناسب حل کردن مواد رنگی و دندانه هستند و معمولاً به شکل مدرج مانند بشر و… می‌باشند تا بتوان انواع رنگ‌ها و مواد اسیدی و قلیایی را به طور صحیح اندازه‌گیری کرد.
  • همزن: نوعی چوب بلند است که از آن برای هم زدن مواد و همچنین جابه‌جا کردن پارچه و کلاف در حمام رنگرزی و دندانه از آن استفاده می‌کنند. همزن باید در تعداد مختلفی تهیه شود؛ زیرا برای هر رنگ باید یک چوب جداگانه را استفاده کرد تا تداخل رنگی صورت نگیرد.
  • هاون: از این وسیله برای خرد کردن مواد استفاده می‌کنند.
  • پیمانه: ظرفی است که با آن می‌توان مواد را به مقدار مورد نیاز اندازه‌گیری کرد.
  • صافی یا الک: از این وسیله برای جدا کردن مواد زائد غیر محلول در آب استفاده می‌کنند.
  • ریسمان: این وسیله برای آویختن کلاف‌های دندانه شده استفاده دارد.
  • منبع حرارتی: این وسیله لازم است تا برای افزایش دما در زیر پاتیل رنگرزی قرار گیرد.

مواد و مصالح مورد نیاز برای رنگرزی

جدای از ظروف و وسیله‌هایی که شما برای رنگرزی به آنها نیاز دارید باید در آشنایی با رنگرزی سنتی مواد و مصالح مورد نیاز برای این کار را نیز بشناسید.
این مواد شامل چند دسته زیر هستند:

  • مواد رنگ‌زا همچون رنگ‌زاهای طبیعی و مصنوعی
  • مواد کمکی مانند مواد قلیایی، اسیدی و نمکی
  • مواد رنگ‌پذیر همچون پارچه‌های پشمی کرکی، پنبه‌ای، کتانی و الیاف مختلف

مواد رنگ‌زا

اولین دسته‌ای که به آن می‌پردازیم مواد رنگ‌زا هستند که به سه دسته تقسیم می‌شوند:

مواد رنگ‌زای طبیعی

مواد رنگ‌زای طبیعی به گروهی از رنگ‌زاهایی گفته می‌شود که از گیاهان، جانوران و کانی‌ها گرفته می‌شوند. استفاده از رنگ‌زاهای گیاهی بسیار رایج‌تر از انواع دیگر است و بیشتر از میوه، برگ، پرچم، گل و ساقه گیاهان به دست می‌آید. از جمله گیاهانی که در رنگرزی سنتی از آنها استفاده می‌شود می‌توان به پوست گردو، برگ‌بو، گل بابونه، ریشه روناس، کاه و زعفران اشاره کرد.

مواد رنگ‌زای جانوری

منشأ مواد رنگ‌زای جانوری حیوانات هستند که بسیار کمیاب و گران‌قیمت می‌باشند. نوعی صدف دریایی به نام ارغوان و حشره‌ای به نام قرمزدانه از جمله جانورانی هستند که در رنگرزی سنتی از آنها استفاده می‌شود.

مواد رنگ‌زای مصنوعی

این مواد رنگ‌زا از ترکیب مواد شیمیایی به دست می‌آیند و روش استفاده از آنها متفاوت از روش رنگرزی با مواد طبیعی است.

مواد کمکی

مواد کمکی نقش دندانه دارند و از جمله عوامل مهم در رنگ‌پذیری الیاف هستند. مواد کمکی به موارد زیر تقسیم می‌شوند:

  • زاج سفید (سولفات آلومینیوم و پتاسیم)
  • زاج سیاه و سبز (سولفات آهن سه و دوظرفیتی)
  • اسیدلاکتیک
  • کات‌کبود (سولیمات مس)
  • اسید سولفوریک رقیق

مواد رنگ پذیر

همانطور که اشاره شد مواد رنگ پذیر به انواع الیاف، پارچه، کلاف‌های کرکی ابریشمی، پشمی، کتانی و پنبه‌ای گفته می‌شود که عمل رنگرزی بر روی آنها انجام می‌شود.

رنگرزی چگونه انجام می‌شود؟

در آشنایی با رنگرزی سنتی مرحله بسیار مهم، انجام عمل رنگرزی است. پس از اینکه وسیله‌های مورد نیاز و مواد رنگ‌زا تهیه شدند مرحله رنگرزی می‌تواند آغاز شود. مراحل رنگرزی به شرح زیر هستند:

  • ابتدا آب را درون پاتیل می‌ریزند تا به درجه مناسبی برسد و سپس مواد رنگ‌زا را به آن اضافه می‌کنند.
  • پس از آن مواد رنگ‌پذیر را وارد حمام رنگ می‌کنند به‌طوری‌که درون آب حاوی رنگ غوطه‌ور شوند. سپس آن را به شکل مرتب هم می‌زنند تا مواد رنگ‌پذیر به شکل کامل با رنگ آغشته شوند.
  • در این مرحله مواد رنگ شده را از حمام خارج کرده و آنها را آبگیری و خشک می‌کنند.
  • سپس با استفاده از شوینده‌های خاص، مواد رنگرزی شده، شسته می‌شوند و در نهایت آنها را بر روی ریسمان آویزان می‌کنند تا در مجاورت هوای آزاد خشک شوند.

کلام پایانی

آشنایی با رنگرزی سنتی برای افرادی که به خرید فرش دستبافت و خرید گلیم دستبافت علاقه‌مند هستند بسیار اهمیت دارد. در هنگام خرید صنایع دستی نظیر مواردی که ذکر شد برای اطمینان از دستباف بودن و همچنین استفاده از رنگ‌های طبیعی در بافت فرش باید با رنگرزی سنتی آشنا بود تا بتوان الیاف طبیعی و به شکل سنتی رنگ شده را از الیاف مصنوعی تشخیص داد. این نکته نقش مهمی در قیمت فرش و گلیم و… در هنگام خرید دارد و به همین دلیل آشنایی با رنگرزی سنتی برای تشخیص اصالت این صنایع دستی بسیار مهم است.

جریان گالری مطالعه مقالات زیر را به شما پیشنهاد می دهد :

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *