مقالات

آشنایی با هنر گبه بافی ایران

آشنایی با هنر گبه بافی ایران

گبه یا قالیچه خرسک یکی از هنرهای دستبافت ایرانی است و شاخه‌ای از بافندگی سنتی محسوب می‌شود. این زیرانداز سنتی و بسیار زیبا ارزش هنری بالایی دارد و آشنایی با هنر گبه بافی در ایران برای کسانی که می‌خواهند دست به خرید گبه ایرانی بزنند بسیار مهم است. گبه در طرح و نقش‌های مختلف و در بخش‌های مختلفی از کشور ایران بافته می‌شود و تنوع بالایی در طرح و نقش دارد. در مقاله امروز به آشنایی با هنر گبه بافی ایران می‌پردازیم تا در هنگام خرید گبه اطلاعات جامع و کاملی در مورد خرید این محصول داشته باشید.

گبه چیست؟

در اولین قدم برای آشنایی با هنر گبه بافی در ایران باید دانست که گبه چیست. گبه جنسی همانند قالی دارد؛ اما پرزهایش بلندتر است و در اندازه کوچک‌تر بافته می‌شود. هنر گبه بافی به‌صورت عمده محصول دست هنرمندان عشایر مناطق مختلفی همچون شیراز، بوشهر، خراسان و… است. استان فارس با قدمتی در حدود ۱۵۰ سال در زمینه گبه بافی از پیش‌گامان این هنر در کشور ایران محسوب می‌شود. در این استان ایل‌نشینانی همچون ایلات خمسه، قشقایی، بختیاری و ممسنی زندگی می‌کرده و می‌کنند که بافت گبه یکی از هنرهای اصلی آنها بوده است. گبه بافت ترکان قشقایی فارس از معروف‌ترین گبه‌ها هست که در خارج از ایران نیز طرف‌داران بسیاری دارد.

از دیگر مراکز مهم بافت گبه باشت، دوگنبدان، چشمه بلقیس، تل گر، ده شیخ و چرام در شهرستان کهگیلویه، ده سفلا و ده علیا، برازجان، حوزه‌های روستایی شول و ده کهنه از استان بوشهر را می‌توان نام برد.

تاریخچه گبه بافی

برای آشنایی با هنر گبه بافی ایران شاید بهتر باشد با تاریخچه گبه بافی نیز آشنا شوید. هنوز مشخص نیست که نام گبه از کجا آمده و چه ریشه‌ای دارد؛ اما بسیاری از زبان‌شناسان معتقد هستند که گبه معنی ضخیم، زمخت و سفت می‌دهد. گبه زیراندازی درشت‌باف است که خواب بلند دارد و برای جلوگیری از نفوذ سرمای زمین به چادر، در خانواده‌های عشایری استفاده می‌شده است.
لغت گبه در تاریخ ایران برای اولین بار در یک گزارش تاریخی که به استقبال شاه‌طهماسب صفوی از شاه همایون گورکانی پرداخته، آمده است. شاه‌طهماسب برای استقبال و پذیرایی از شاه همایون دستور استقبال بی‌نظیری را می‌دهد و مدیر اجرایی جشن استقبال، در سالن انواع قالیچه و نمد و گبه را پهن می‌کند.

اندازه گبه چقدر است؟

به دلیل اینکه گبه در ایلات و عشایر بافته می‌شده و مصرف شخصی داشته هیچ اندازه استانداردی برای آن در نظر گرفته نمی‌شده است. در واقع میل و خواست بافنده، اندازه گبه را مشخص می‌کرده و با توجه به بزرگی چادر عشایر و یا نیاز افراد در اندازه‌های مختلفی بافته می‌شده است.
گبه به شکل چهارگوش و یا کناره در ابعاد مختلفی بافته می‌شود و در واقع این خواست مشتری است که اندازه گبه را مشخص می‌کند. این روش بافت گبه بیشتر در روش بافت سنتی گبه دیده می‌شود؛ اما امروزه به دلیل تقاضای مردم در بازار، گبه در اندازه‌های استاندارد بافته می‌شود.

رنگ‌های مورد استفاده در گبه چیست؟

رنگ‌هایی که در ابتدا برای بافت گبه استفاده می‌شدند خودرنگ بودند و در واقع پشم‌ها با رنگ‌های طبیعی خود همانند قهوه‌ای، مشکی، سفید و شیری مورد استفاده قرار می‌گرفتند. این پشم‌ها از حیواناتی نظیر گوسفند، شتر، بز و… به دست می‌آمدند و همان گونه که بودند در بافت گبه استفاده می‌شدند. با گذشت زمان و با کوچ عشایر به نقاط مختلف، آنها با رنگ‌دانه‌های طبیعی نیز آشنا شدند و به‌مرور و با راه پیدا کردن گبه به زندگی افراد شهرنشین این دست‌بافت‌ها با رنگ‌های متنوع گیاهی و طبیعی بافته ‌شدند. رنگ‌ها در گبه هر کدام نماد و نشانه چیزی بودند؛ رنگ سبز نشانه سرسبزی و برکت، رنگ آبی نشانه پاکی، زلالی و آسمان، و رنگ زرد به نشانه طلا و خاک وطن بوده است.

انواع طرح گبه چیست؟

طرح گبه‌های اولیه بسیار ساده و هندسی بوده و در واقع این گبه‌ها بدون نقش به شکل ساده بافته می‌شدند. طرح موجود در گبه ها از محیط اطراف الهام می‌گرفت و در واقع طرح گبه به شکل ذهنی توسط بافنده در هنگام بافت اجرا می‌شد. بافنده بدون داشتن طرح از پیش تعیین شده آنچه در ذهن داشت را در طرح گبه پیاده می‌کرد و این نکته باعث می‌شد هیچ گبه ای شبیه دیگری نباشد. با وجود ذهنی بودن طرح گبه تعدادی از طرح‌ها در گبه‌ها تکرار شده‌اند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

طرح سنتی گبه

یکی از طرح‌های اصلی ایرانی در گبه طرحی به اسم «کم» است که ظاهری بسیار ساده دارد. طرح کم از مربع‌مستطیل و یک ردیف لوزی در میان آن به وجود آمده است. این لوزی‌ها از رأس‌های خود به یکدیگر وصل می‌شوند و این طرح را پدید می‌آورد.

طرح شیر در گبه

طرح شیر یکی دیگر از نقش‌های پرتکرار در گبه ایرانی است که عشایر مناطق مختلف در بافت گبه خود از آن استفاده می‌کنند.

طرح خشتی یا قابی شکل در گبه

یکی از نقش‌های کاربردی طرح خشتی است که در گبه بافندگان اهالی فارس و بختیاری بسیار استفاده می‌شود. این طرح با دقت بالایی بافته می‌شود و نظم خاصی در طراحی آن وجود دارد.

نقش حوضی شکل در گبه

در این طرح یک ‌شکل همانند ترنج در وسط گبه قرار می‌گیرد و ظاهر یک گل را دارد و در کناره‌های آن غنچه‌های گل نمایش داده می‌شوند.

طرح ایلاتی در گبه

عشایر برای بافت گبه از طبیعت اطراف خود ایده می‌گرفتند و این طرح‌ها را در شکل‌های هندسی مانند دایره، مربع، بیضی، لوزی و مستطیل اجرا می‌کردند.

طرح راه راه در گبه ایرانی

طرح راه راه به شکل خطوط عمودی و اریب بافته می‌شود و خرید گبه ای با این طرح برای فضاهایی با دکوراسیون ساده و مینیمال بسیار مناسب است.

طرح گل در گبه

طرح گل در گبه در واقع طرح گل رز است. این گل یکی از گل‌های بسیار زیبا در گبه و فرش دستباف به شمار می‌رود.

طرح درخت در گبه

این طرح از طرح‌های بسیار رایج در گبه ایرانی است. نقش درخت سرو نماد شادی محسوب می‌شود و در طرح گبه‌ها بسیار به کار می‌رود. جدای از درخت سرو، طرح درخت بید مجنون نیز بسیار پرکاربرد است که نماد اندوه و غم می‌باشد.

نقش خانه در هم در گبه

طرح خانه در هم، به مراحل زندگی از شروع تا پایان آن اشاره دارد و در واقع مفهومی عارفانه در میان طرح‌های گبه دارد.

ابزار و وسایل مورد نیاز برای بافت گبه

برای بافت گبه نیاز به وسایلی است که در ادامه با آنها آشنا می‌شوید:

دار گبه بافی

داری که برای گبه بافی استفاده می‌شود تقریباً مشابه با دار قالی است؛ اما ساده‌تر است و پیچیدگی‌های دار قالی را ندارد. دار گبه بافی در ابعاد و اندازه‌های مختلف و به شکل عمودی و افقی تولید می‌شود که بافندگان با توجه به نکات مختلفی آنها را انتخاب می‌کنند.

نخ گبه بافی

برای بافت گبه از پشم حیواناتی نظیر شتر، گوسفند، بز و… استفاده می‌شود. امروزه با توجه به تقاضای بیشتر انواع گبه، از الیاف مصنوعی نیز در ساخت گبه‌ها استفاده می‌کنند.

شانه

شانه تقریباً مشابه شانه سر است؛ اما دندانه‌های آن آهنی است و از آن برای استحکام بخشیدن به بافت گبه استفاده می‌کنند؛ به‌طوری‌که هر بار که نخ را رد می‌کنند با زدن شانه آن را ‌به نخ‌های پایینی نزدیک‌تر می‌کنند تا بافت گبه مستحکم شود.

چاقو

وسیله‌ای است که برای چیدن نخ‌های اضافه در پایان کار بافت استفاده می‌شود.

قیچی

بافنده‌هایی که کمی به‌روزتر هستند از قیچی به‌جای چاقو استفاده می‌کنند زیرا کار با قیچی به‌مراتب ساده‌تر و راحت‌تر از کار با چاقو می‌باشد.

کلام پایانی

آشنایی با هنر گبه بافی ایران برای افرادی که می‌خواهند دست به خرید گبه بزنند بسیار مهم است. گبه یکی از زیراندازهای بسیار قدیمی ایرانی است که با طرح‌های ذهنی و با استفاده از نخ‌ها و رنگ‌های طبیعی بافته می‌شود. خرید گبه می‌تواند در کنار خرید صنایع دستی دیگر همچون خرید فرش دستباف جلوه خانه و محل موردنظر شما را دوچندان کند. ازآنجایی‌که گبه ارزش هنری بالایی دارد و از طرفی قیمت مدل‌های سنتی آن بالا است آشنایی با هنر گبه بافی ایران بسیار اهمیت دارد تا محصولی خریداری شود که اصالت دارد.

جریان گالری مطالعه مقالات زیر را به شما پیشنهاد می دهد :

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *